Zelf potgrond mengen voor pepers en tomaten: lucht is het recept

Een zak universele potgrond is een compromis. Hij moet werken voor geraniums, basilicum, een olijfboompje en jouw pepers, en hij moet dat ook nog doen nadat hij drie maanden in een tuincentrum heeft gelegen. Zelf mengen is niet per se goedkoper. Het gaat om iets anders: jij beslist hoeveel lucht er rond de wortels zit.

Ik meng mijn potgrond zelf, en ik ben nog altijd aan het uitzoeken wat voor mij het best werkt.

Een pot is geen tuin

In de volle grond zakt overtollig water weg. In een pot blijft het onderaan hangen, en hoe lager de pot, hoe groter het deel van de grond dat nat blijft. Hoeveel lucht en water een mengsel bevat, hangt dus ook af van de hoogte van de pot. De afwatering verbeter je op twee manieren: met een diepere pot, of met grovere bestanddelen.

Een laag potje van negen centimeter is dus een lastig geval. Juist daar loont een luchtig mengsel het meest.

Hoeveel lucht? Universele normen bestaan niet, maar in de kwekerij zijn deze richtwaarden gangbaar:

Onderzoek van Wageningen legt de lat op ongeveer 20 procent luchtruimte voor een plant die op volle snelheid groeit. Verder mag een mengsel zo nat zijn als het wil, zolang de lucht niet onder die 20 procent zakt. Dat is een bruikbaar doel: niet zo droog mogelijk, maar zo nat als kan met genoeg lucht.

Wat elk bestanddeel doet

Turf (veenmos) houdt water vast in de deeltjes zelf, zoals een spons. Het is zuur, met een pH van ongeveer 4. Daarom gaat er kalk bij: reken op zo'n 4 à 5 gram per liter turf. Droge turf wordt traag nat: een luchtdroog mengsel van turf en vermiculiet had vijf dagen nodig om voor driekwart verzadigd te raken.

Kokosvezel heeft een pH rond 6, dus kalk hoeft er niet bij. Het nadeel: kokos kan zout zijn. Daarom wordt het met zoet water gewassen voor het als substraat verkocht wordt.

Perliet is een mineraal korreltje, en het verteert niet. Dat is precies zijn waarde: perliet houdt de grote poriën open terwijl organisch materiaal langzaam uiteenvalt tot fijne deeltjes die te veel water vasthouden. Meng 30 procent perliet door schors, en de luchtruimte gaat van 19 naar 29 procent. Dat cijfer geldt voor schors, niet voor turf, maar de richting is dezelfde.

Vermiculiet doet het omgekeerde: het helpt water en voeding vasthouden. Handig in zaaigrond, minder nodig in een grote pot.

Compost brengt voeding en leven, maar ook zout. Rijpe compost kan een EC van 5,0 mS/cm of meer hebben, terwijl de meeste groentezaailingen maar 1,0 verdragen. Onrijpe compost kan zelfs ammoniak vrijgeven. In potmengsels gaat compost zelden boven de helft van het volume, omdat dan de grove deeltjes voor lucht ontbreken.

Tuinaarde wordt meestal afgeraden, zie verspenen. Maar de Britse klassieker, John Innes, bevat wel degelijk leem: 7 delen leem, 3 delen turf of turfvervanger en 2 delen grof zand. Het verschil is dat die leem gezeefd en gesteriliseerd wordt, 10 minuten op 71 à 79 °C in vochtige toestand. Wie dat niet wil doen met zijn oven, laat de tuinaarde beter buiten.

Meng nat, en tel niet op

Twee dingen die bijna nooit in een recept staan.

Droog mengen geeft een dichter mengsel. Droge bestanddelen schuiven tijdens het mengen strakker in elkaar, met minder luchtruimte als gevolg. Soms blijft het water zelfs op het oppervlak staan. Maak turf of kokos eerst vochtig, dan pas mengen. Perliet stuift ook minder als het nat is.

En één emmer plus één emmer is niet altijd twee emmers. Als de deeltjes erg verschillen in grootte, zakken de fijne tussen de grove. Schors met fijn zand: twee volumes samen worden er ongeveer 1,5 à 1,75. Dat volume dat verdwijnt, was lucht.

Per stadium iets anders

Voor zaaien wil je fijn en arm: een fijn gemalen zaaimengsel, want universele potgrond bevat meer voeding dan een zaailing nodig heeft. In keukenpapier, perspotjes of zaaigrond staat waarom.

Na het verspenen mag er meer structuur en meer voeding in. De John Innes-reeks laat mooi zien hoe dat oploopt: nummer 1 voor jonge planten, nummer 2 met dubbel zoveel voeding voor groenten in potten, nummer 3 voor planten die lang in dezelfde pot blijven. Hetzelfde basismengsel, telkens een grotere dosis meststof.

Een bruikbaar voorbeeld uit de praktijk: een Amerikaans groentebedrijf mengt anderhalve emmer compost met telkens een driekwart emmer vermiculiet, perliet en turf, plus minerale toevoegingen. Dat is ruwweg 40 procent compost en 20 procent van elk ander deel. Het is geen wet. Het is een startpunt dat je met de test hieronder bijstuurt.

Voor de grote pot vertrek ik van universele moestuinpotgrond. Turf vind ik daarin handig: veel volume en niet duur. Voeding zit er nauwelijks in, dus gaat er wormenmest door, perliet voor de doorlatendheid, zeewierkalk en soms een beetje vleermuisguano. Die guano gaat jaren mee, maar wees er zuinig mee: te veel verbrandt de wortels. Zeewierkalk doe ik zowel in de P9-pot als in de definitieve pot, liefst onderin, zodat de wortels er pas bij komen als ze sterk genoeg zijn.

Wat een zelfgemaakt mengsel van kokos, turf en perliet niet heeft, is voeding. Turf, kokos en houtvezel brengen zelf haast niets mee; zonder bemesting groeit er weinig. Thuis betekent dat: vroeger beginnen met voeden dan bij potgrond uit de zak, waar al meststof in zit. Vroeger, niet meer. Waarom meer niet helpt, lees je in meer mest, minder pepers.

De maatbekertest

Luchtruimte kun je thuis benaderen. Minder precies dan een labo, maar ruim genoeg om twee mengsels te vergelijken.

1. Neem de pot die je echt gaat gebruiken. Plak de gaten dicht en giet hem vol water. Dat volume noteer je: het potvolume.
2. Giet hem leeg, droog hem en vul hem met je vochtige mengsel. Tik de pot drie keer op tafel en strijk het oppervlak vlak met de rand.
3. Giet langzaam water bij tot het oppervlak net glinstert, en wacht tot alles doorweekt is.
4. Zet de pot boven een bak en haal de tape weg. Vang op wat eruit loopt.
5. Opgevangen water gedeeld door het potvolume is je luchtruimte.

Een pot van één liter die 200 milliliter loslaat, zit op 20 procent. Loopt er maar 60 milliliter uit, dan zit je onder de 10 en is er meer grof materiaal nodig.

Omdat de hoogte meetelt, geeft hetzelfde mengsel in een zaaipotje een ander resultaat dan in een emmer van twintig liter.

pH, en wat je gietwater ermee doet

Voor groenten in potgrond zonder aarde is een pH van 5,5 tot 6,5 ideaal. Meten kan met dezelfde verdunning als voor EC: één deel grond, twee delen gedemineraliseerd water.

Het kan onderweg verschuiven. Gietwater brengt opgeloste mineralen mee die zich ophopen en de pH en het zoutgehalte van de grond kunnen doen stijgen. Wie een heel seizoen met hard leidingwater giet, heeft in oktober dus niet meer het mengsel van april.

Ook de structuur verandert. Organisch materiaal verteert: in schors daalt de luchtruimte binnen een jaar, terwijl de waterinhoud stijgt. Een peper die je overwintert, verdient in het voorjaar dus een vers mengsel, geen hergebruikte grond die al een zomer is ingezakt.