Bestuiven binnen en op een beschut balkon: tikken, trillen of niets doen

Een tomatenplant onder een lamp kan wekenlang mooi bloeien zonder één vrucht te zetten. Geen ziekte, geen tekort. Er is gewoon niemand die aan de bloemen schudt.

Buiten doen de wind en de hommels dat. Binnen, in een serre met de deur dicht of op een balkon in een hoek waar geen zuchtje komt, moet jij het doen. En hoe, dat verschilt tussen tomaat en peper meer dan de meeste handleidingen doen vermoeden.

Een tomatenbloem is een dichte koker

Tomaten heten zelfbestuivend, en dat klopt: het stuifmeel van een bloem kan de eigen stamper bevruchten. Maar zelfbestuivend betekent niet dat het vanzelf gebeurt.

De meeldraden van een tomaat zijn aan elkaar gegroeid tot een kegel rond de stamper. Haartjes op die kegel grijpen in elkaar als een rits, en het stuifmeel komt pas vrij als de kegel trilt. Een hommel doet dat door zich aan de bloem vast te klampen en met zijn vliegspieren te zoemen, met trillingen tussen ongeveer 100 en 400 hertz. Kunstmatig trillen geeft, afhankelijk van het ras, 1,9 tot 6 keer zoveel zaad per vrucht, en duidelijk zwaardere tomaten.

Dat zaad is geen bijzaak. Een tomaat met weinig zaad blijft kleiner, en een bloem die helemaal niet bestoven werd, valt af.

Hoeveel trillen er nodig is? Minder dan je zou denken. Een tros één, drie of vijf seconden laten trillen, gaf in een kas telkens zo'n 75 procent meer opbrengst dan niet trillen. Eén seconde deed het even goed als vijf. Lang doorgaan helpt dus niet. Regelmatig terugkomen wel.

Een peper is minder afhankelijk van jou

Een peper zet ook vrucht zonder insecten. Paprika lukt zonder bijen, maar met bijen is de opbrengst hoger.

Dat insecten bij pepers echt meedoen, blijkt uit hoe vaak ze stuifmeel van plant naar plant dragen: bij pepers is 7 tot 65 procent van de bestuiving kruisbestuiving. Bij tomaat ligt dat veel lager. Wat dat betekent als je zaad wilt winnen, staat in het artikel over zaad winnen uit eigen pepers.

Voor bestuiving binnen komt het hierop neer: een peper heeft minder hulp nodig dan een tomaat, maar een beetje beweging doet ook bij pepers iets.

Wat werkt, en wat minder

Tikken. Tik licht tegen de bloemen of schud eraan zodra ze volledig open zijn. Tik bij tomaten tegen de steel van de tros, niet op de bloem zelf. Bij pepers volstaat een tik tegen de stengel onder de bloemen. Telers in plastic tunnels tikken tegen de draden waaraan de planten hangen, om de dag of minstens drie keer per week. Op een vensterbank of in een kweektent komt dat neer op een vinger en tien seconden.

Trillen. Een elektrische tandenborstel, met de achterkant even tegen de trossteel gehouden, doet in het klein wat een hommel doet. In Alaska, met een seizoen dat nog korter en koeler is dan het onze, raadt de voorlichting zo'n trilstaafje uitdrukkelijk aan. Het heeft wel grenzen: een tandenborstel bestuift, maar geeft minder opbrengst dan een professioneel trilapparaat. Voor drie planten in je bureauhoek is dat verschil geen reden om iets te kopen.

Blazen. Een luchtstroom laat bloemen ook bewegen. Een bladblazer gaat twee keer zo snel als trillen, maar geeft minder en mindere vruchten. Een ventilator in je kweekhoek is daar een zachte versie van. Die heb je sowieso best voor stevige stengels (zie lange, slappe zaailingen), en hij helpt een beetje mee. Een tik tijdens de bloei vervangt hij niet.

Een penseeltje. Wie per se wil, kan met een zacht penseel van bloem naar bloem gaan. Nodig is het zelden als je al tikt. En wie zaad wil winnen, moet net vermijden dat stuifmeel tussen rassen reist.

Zelf bestuif ik niet met de hand. Op mijn terras zet ik bloemen die bestuivers aantrekken, vaak een mengsel van wilde bloemen. Dat geeft niet alleen hommels en bijen, maar ook een levendig terras.

Het uur en de lucht doen ertoe

Stuifmeel is kieskeurig over vocht. Een relatieve luchtvochtigheid van ongeveer 70 procent is ideaal voor bestuiving en vruchtzetting; tussen 60 en 80 procent zit je goed. Is de lucht veel vochtiger, dan wordt het stuifmeel kleverig, klitten de korrels aan elkaar en blijft het in de bloem hangen. Tik daarom rond het middaguur. Buiten zit een Belgische zomer daar mooi in: in juli is de lucht in Ukkel normaal 71 procent vochtig.

Denk aan een serre na een koele Belgische nacht. Om acht uur 's ochtends druppelt het condenswater van het glas en ligt de vochtigheid ver boven 80 procent. Tikken heeft dan weinig zin. Zet eerst de deur of het raam open en kom terug tegen de middag.

Binnen in de winter heb je eerder het omgekeerde: warme, droge lucht boven de radiator. Een harde ondergrens is er niet; mik op 70 procent. Een goedkope hygrometer naast je planten vertelt je waar je zit.

Tegen kou helpt geen tandenborstel

Tikken helpt alleen als er goed stuifmeel is. Temperatuur beslist daarover.

Bij tomaat hapert de stuifmeelvorming als de nachten onder 13 °C zakken, en bloemen vallen af bij dagen boven 32 °C. Strengere adviezen houden het op nachten niet onder 15,5 °C en dagen niet boven 29 °C.

Bij pepers verminderen nachten rond 12 à 15 °C de bloei en de vruchtzetting, omdat het stuifmeel slechter wordt. Bloemen vallen af, of de plant maakt zaadloze vruchten. Boven 32 °C ontstaan er verschrompelde, lege stuifmeelkorrels.

In Ukkel zakt het 's nachts normaal naar 9,2 °C in mei, 11,3 °C in september, en zelfs in juli maar naar 14,1 °C. Een Belgische zomernacht zit dus rond de ondergrens die Amerikaanse voorlichters noemen, en in mei en september eronder. Bloemen die dan afvallen, zeggen iets over het weer, niet over jouw tiktechniek. Meer daarover in bloemen die afvallen zonder vrucht.

Zo zie je of het gelukt is

Een week na de bloei weet je het.

Gelukt: de bloemblaadjes verwelken en drogen op, maar de kelk blijft zitten, en daarin zwelt een klein groen bolletje. Bij pepers zie je het vruchtje uit de kelk groeien terwijl de verdroogde bloemkroon er nog als een hoedje aan hangt.

Niet gelukt: het steeltje vergeelt op het knikje halverwege en de hele bloem valt eraf, soms nog open. Bij pepers is dat heel herkenbaar. Tik dan niet harder, maar kijk eerst naar de nachttemperatuur en de luchtvochtigheid.

Het beschutte balkon

Een balkon is geen kas. Hommels en bijen komen ook op balkons langs, en in de meeste weken waait er genoeg om een tros te laten wiebelen. Het probleem zit in de hoekjes: achter een glazen balustrade, tegen een muur die alle wind tegenhoudt, of onder een overkapping.

Twijfel je, kijk dan een week lang naar de bloemen. Zie je overal kleine vruchtjes, dan doet de natuur het. Vallen de bloemen af terwijl het warm genoeg is, tik dan om de dag even tegen elke tros. Het kost je minder tijd dan dit artikel lezen.