Lange, slappe zaailingen: licht, lampafstand en de ventilatortruc

Een stengel als een naaigaren. Twee zaadlobben die ver boven de potgrond zweven. En de hele bak die naar het raam leunt, als publiek naar een podium. Blaas er zacht tegen en de helft gaat liggen.

Dat heet vergeilen, of etiolatie. Het is geen ziekte en geen slecht zaad. Het is een plant die precies doet waarvoor hij gemaakt is, op de verkeerde plek.

Wat er in die stengel gebeurt

Een zaailing meet licht met fotoreceptoren. De belangrijkste is fytochroom B, dat de verhouding tussen rood en verrood licht leest. Bladeren slorpen rood licht op en laten verrood door, dus wie onder andere planten staat, krijgt relatief veel verrood. In open licht ligt die verhouding rond 1,2 à 1,5; onder een dicht bladerdak kan ze zakken tot 0,05.

Krijgt de plant het signaal "schaduw", dan komen groeifactoren vrij die de aanmaak van groeihormonen opdrijven. Het auxinegehalte in de scheut kan binnen het uur met meer dan de helft stijgen. Samen met gibberelline en brassinosteroïden laat dat de cellen in de stengel strekken.

De plant gokt: ik sta onder onkruid, ik groei erbovenuit. Op je vensterbank is er niets om bovenuit te groeien, en de rekening komt toch: strekken gaat ten koste van bladoppervlak en biomassa. Je krijgt een lange plant met minder plant eraan.

Tomaten in dichte opkweekplaten strekken snel, omdat ze boven elkaar uit proberen te groeien. Een volle bak is dus ook een schaduwbak.

Waarom de vensterbank in februari verliest

Hoeveel licht er in een Vlaamse winter door je raam valt, is een verhaal apart. Licht dat van één kant komt, geeft kromme stengels. Licht dat te zwak is, geeft lange. Een pot draaien helpt tegen het eerste, niet tegen het tweede.

Veel zaaiadvies online komt uit streken met meer winterlicht. Zelfs in Illinois, een flink stuk zuidelijker dan België, is er in de winter voor zaailingen te weinig licht, in duur en in sterkte, en raden ze bijverlichting aan. Een zuid- of westraam is prima om zaad te laten kiemen. Opgroeien is een andere vraag. Wie in België in januari of februari zaait, rekent dus beter op een lamp, en houdt de vensterbank achter de hand voor als het niet anders kan. Ik heb dat zelf moeten leren: wat tegen het glas stond, deed het zelden goed, en onder lampen liep het beter.

Mijn zaailingen achter het raam haalden het niet, al ligt dat ook aan de ligging van ons appartement. Onder de lampen staan ze een stuk minder stuntelig.

Dan is er de radiator. Warmte zonder licht is gas geven zonder brandstof. Planten strekken vaak vooral in het begin van de dag, en een paar uur koeler bij zonsopgang remt de lengtegroei. Een verwarming die net dan aanslaat, onder een vensterbank, doet het omgekeerde. Het effect is meestal niet spectaculair, maar het werkt de verkeerde kant op. Haal zaailingen van de warmtemat zodra ze boven staan. Voor de meeste groenten is 's nachts 16 à 18 °C goed, overdag zo'n 5 graden meer.

Hoe hoog hangt die lamp?

Een vast getal bestaat niet. Je leest vaak 5 à 10 cm boven de toppen, maar dat gaat over tl-buizen. Een ledlamp kan vele malen sterker of zwakker zijn dan die van je buurman, en dan zegt een afstand niets meer.

Wat telt, is hoeveel licht er op het blad valt, en hoe lang.

De maat daarvoor is PPFD, in micromol per vierkante meter per seconde. Tel je dat op over een dag, dan krijg je de dagelijkse lichtsom, de DLI. Voor opkweek van tomaat en paprika is 15 à 20 mol per dag een goed doel. Laat je de lamp 16 uur branden (18 uur is het maximum voor zaailingen), dan komt dat neer op grofweg 260 à 350 micromol op bladhoogte.

Paprikazaailingen onder 200 micromol krijgen een dikkere stengel dan onder 100: 5,26 mm tegen 4,60 mm, met 70 procent meer drooggewicht. Meer dan 200 is bij paprika niet uitgetest, maar het doel van 15 à 20 mol per dag ligt al wat hoger.

Hoe weet je wat jouw lamp doet? Een ernstige fabrikant publiceert een lichtkaart met PPFD-waarden op verschillende hoogtes. Een PAR-meter meet het rechtstreeks. Een luxmeter meet wat mensenogen zien, niet wat planten gebruiken.

Kijk daarna naar de plant. Blijven ze strekken of naar één kant leunen, dan is het te weinig. Verbleken de bovenste blaadjes vlak onder de lamp, dan is het vermoedelijk te veel van het goede. Begin op de hoogte die de fabrikant opgeeft en zak in kleine stappen.

Zelf heb ik twee groeilampen op een statief, samen op één slimme stekker die ze in de loop van het seizoen steeds langer laat branden. Ze staan op de hoogste stand. In het begin dacht ik: hoe dichter, hoe beter. Tot er donkere vlekken op de bladeren kwamen, van te veel warmte en licht.

Strijken, of een ventilator

Wrijf één of twee keer per dag zo'n tien seconden over de stengels van jonge planten, en ze groeien merkbaar minder in de lengte. Binnen drie minuten na het wrijven stopt de strekking. Dat heet thigmomorfogenese, groei die reageert op aanraking: een aanpassing aan wind en passerende dieren.

Twee dingen vergeten de meeste tips. Niet elke plant reageert: courgette, erwt en tarwe doen niets. En wie stopt, verliest de winst: planten die na een week niet meer gewreven worden, groeien binnen drie à vier dagen weer op normaal tempo of zelfs sneller.

Tomaten reageren goed. Tot 40 keer per dag strijken maakt ze uiteindelijk ongeveer 20 procent korter, en boven 10 halen per dag win je nauwelijks nog iets. Onbehandelde planten groeien 6 mm per dag, gestreken planten 3 mm. Een stuk karton of een vlakke hand, tien keer licht over de toppen, volstaat.

Pepers zijn een ander verhaal, en dat lees je zelden. Paprikazaailingen die twee keer per dag 80 halen kregen, bleven tot ruim een derde korter, maar bij het ene ras had 86 à 93 procent van de planten schade, bij het andere 48 à 90 procent. Met 40 halen was de schade minder erg en het effect op de lengte kleiner, maar het aandeel beschadigde planten bleef ongeveer gelijk. Te veel schade voor te weinig resultaat. Of een zachtere dosis wel werkt, weet niemand precies. Bij pepers kies je dus beter voor wind.

Een ventilator doet hetzelfde in kleine porties. Bij tomaten remt een kleine prikkel die vaak herhaald wordt de groei sterker dan één grote per dag, en in de winter reageren ze sterker dan in de zomer. Een zachte luchtstroom met tussenpozen, rechtstreeks op de zaailingen, is genoeg. Laagste stand, op een timer, zodat de toppen net bewegen. Hou er rekening mee dat de potgrond dan sneller droogt.

Blijf het doen tot ze naar buiten gaan om af te harden. Na de IJsheiligen neemt de wind het over.

Ik gebruik een ventilator met een klem, op de draaistand, zodat de zaailingen aan wind wennen. Af en toe verzet ik de klem, zodat de wind uit een andere hoek komt. Dat geeft echt stevigere planten, en schimmel krijgt minder kans.

Ze zijn al te lang

Een uitgerekte stengel wordt niet meer korter. Los eerst de oorzaak op, anders strekt de nieuwe groei net zo hard.

Bij tomaten is er een eenvoudige uitweg. Verpot een lange zaailing dieper, zodat het eerste blaadjespaar net boven de grond zit. Een tomatenstengel maakt wortels waar hij onder de grond verdwijnt.

Bij pepers werkt dat niet zo. Pepers vormen meestal geen wortels uit een ingegraven stengel. Verpot ze op dezelfde diepte als de kluit en geef een steunstokje. Dieper planten vergroot de kans op stengelrot als de grond nat is en er ziekteverwekkers zitten. Een Belgische meimaand levert die natte grond vaak gratis.

Zet dus een satéprikker naast die lange peper, bind hem losjes vast, en zet hem onder betere lampen. Weggooien hoeft niet.