Kiemschimmel: zaailingen die ineens omvallen

Gisteravond stonden ze nog recht. Vanochtend liggen er vier plat op de potgrond, de zaadlobben nog mooi groen, alsof iemand ze met een pincet heeft omgeduwd. Morgen zijn het er meer.

Dat is kiemschimmel, in het Engels damping-off. Het is geen ziekte met één dader, maar een verzamelnaam voor bodemorganismen die allemaal hetzelfde doen: de jonge stengel op of net onder de grond laten wegrotten, tot hij het gewicht van twee zaadlobben niet meer draagt.

De daders

De bekende namen zijn Pythium, Rhizoctonia en Fusarium, soms ook Phytophthora. Ze zitten gewoon in de grond. Ze zijn er dus al, de vraag is alleen of jij ze een kans geeft.

Pythium en Phytophthora zijn strikt genomen geen schimmels. Het zijn oömyceten, waterschimmels, en die naam is geen toeval. Ze verspreiden zich met sporen die door het water in de grond zwemmen, en ze overleven als dikwandige rustsporen die tot tien jaar in de bodem kunnen blijven. Rhizoctonia en Fusarium zijn wel echte schimmels.

Het verschil doet ertoe. Pythium en Phytophthora slaan vooral toe in koude, natte grond, Rhizoctonia en Fusarium eerder als het warm en droger is. Op een Vlaamse vensterbank in maart zit je dus meestal aan de koude, natte kant.

Kiemschimmel kan ook toeslaan voor je iets ziet. Het zaad rot dan in de grond: zacht, papperig en donkerbruin. Bij pepers betekent niets zien meestal dat het nog bezig is. Maar wie na de kiemtijd voorzichtig een zaadje opgraaft en een bruin brijtje vindt, weet genoeg.

Omgevallen of gewoon dorst?

Een zaailing die dorst heeft, hangt. Een zaailing met kiemschimmel valt om. Dat klinkt als hetzelfde, maar je ziet het verschil als je goed kijkt.

De stengel op de grondlijn. Bij kiemschimmel is die dun, donker en ingeschrompeld, alsof er een draadje omheen is geknoopt. Daarboven is de plant vaak nog groen en stevig. Bij dorst blijft de stengel even dik; alles is gewoon slap.

Het patroon. Kiemschimmel begint in plekjes en breidt zich uit. Problemen door omstandigheden, zoals droogte of een koude nacht, treffen de hele bak gelijkmatig, vaak bijna elke plant.

De test. Geef water en kijk een uur later. Een dorstige zaailing staat weer recht. Een zaailing met een doorgerotte stengel staat nooit meer op.

Soms zie je bij hoge luchtvochtigheid ook wit pluis op de gevallen plantjes. Dat is de ziekteverwekker zelf.

Waarom het net bij jou gebeurt

Omdat de organismen er toch al zijn, beslissen de omstandigheden. En die komen neer op een race: de zaailing moet zo snel mogelijk voorbij het gevoelige stadium. Bij tomaat en paprika is dat ongeveer bij twee à drie echte blaadjes. Daarna zijn ze doorgaans niet meer vatbaar voor Pythium.

Alles wat die race vertraagt, speelt de schimmel in de kaart.

Kou vertraagt. Koude grond laat kiemen en groeien trager verlopen, en rekt zo de periode waarin de plant vatbaar is. Een bakje dat 's nachts tegen het koude raam staat, verliest die race sneller dan een bakje op een warmtemat. De radiator eronder verandert daar weinig aan: die verwarmt de lucht, niet noodzakelijk de natte grond.

Let op met cijfers uit warme streken. Voor paprika lees je soms 24 à 33 °C als ideale infectietemperatuur. Dat gaat over hete velden en andere soorten, niet over jouw vensterbank in maart.

Nattigheid voedt. Zwemmende sporen hebben water nodig. Bij veel bodemvocht is Pythium in zijn element; in droge periodes komt het zelden voor. Potten die in een plasje blijven staan, zijn vragen om problemen.

Stilstaande lucht houdt het vochtig. Een deksel dat blijft liggen, een hoek zonder luchtbeweging, en vooral: te dicht gezaaid. Een te dichte zaaistand is samen met weinig luchtbeweging en weinig licht een bekend risico.

Dat laatste ken ik. Toen ik in de nachtschadefamilie dook, zaaide ik per ras een hele resem, omdat de zaaigids zei dat maar een deel zou kiemen. Ze kwamen allemaal op. Een volle bak, en precies het soort bak waar kiemschimmel van houdt.

Ik verloor zelf eens Carolina Reapers aan kiemschimmel. Ze stonden in een goedkope kweekbak met deksel, en dat deksel haalde ik er nooit af om te luchten.

Nog één die weinig mensen verwachten: te veel voeding. Veel stikstof levert zacht, vatbaar weefsel op.

Wat helpt

Schone bakjes. Hergebruikte potjes en trays kunnen een halfuur in een oplossing van één deel bleekmiddel op negen delen water, en dan goed spoelen. De RHS gaat verder: gebruik geen bakjes opnieuw waarin al kiemschimmel zat.

Verse zaaigrond. Potgrond uit een gesloten zak van het tuincentrum is geen steriel laboratorium, maar een schone start. Pythium komt er vooral in via vuile potten en gereedschap, of doordat je de grond op een vuile tafel uitstort. En zet geen tuinaarde in de oven: grond die te lang of te heet is verhit, laat Pythium achter zonder concurrenten, en dan wordt het net erger.

Water uit de kraan. Een regenton is prima voor de tuin. Voor zaailingen gebruik je beter leidingwater, en wie toch regenwater gebruikt, houdt de ton afgedekt.

Water van onderen. Zet het bakje in een schaal met 2,5 à 5 cm water tot de grond vochtig is, en haal het er dan weer uit. Het bovenste laagje, waar de stengels de grond raken, blijft zo droger. Laat het bakje niet een hele dag in dat water staan.

Mijn aardepluggen krijgen water van onder. Ze staan samen in een bakje en zuigen het zelf op. Ik giet royaal, tot elke plug er nat uitziet, maar niet zo doorweekt dat je hem als een spons kunt uitwringen.

Deksel eraf, lucht erbij. Zodra ze op zijn, gaat het deksel eraf. Een klein ventilatortje op de laagste stand helpt tegen stilstaande, vochtige lucht. Zaai dunner dan je hart je ingeeft.

Snel door de gevarenzone. Warm genoeg kiemen, genoeg licht en niet te dicht. Hoe langer een ras nodig heeft om te kiemen, hoe langer je bakje in de gevarenzone zit. Bij elk ras in de shop staat de kiemtijd, zodat je weet waar je aan begint.

Is het er toch? Haal de gevallen zaailingen meteen weg. Ze zijn niet te redden. Zet de rest droger, luchtiger en lichter, en geef minder vaak water. Chemie is voor thuis geen oplossing: voor hobbytuiniers bestaan er geen fungiciden tegen kiemschimmel, en de professionele middelen kunnen jonge zaailingen zelf doen verdwergen of vergelen.

Kaneel en kamillethee

Twee huismiddeltjes van elk forum. Wat doen ze echt?

Kaneel heeft echt iets. Een waterig kaneelextract remt Pythium in een petrischaal volledig. Maar dat is een sterk brouwsel, 0,05 gram kaneel per milliliter, en op echte planten ging het om rot op aardappelen en wortelen, niet om zaailingen.

Dichterbij komen tuinbonen die met kaneelpoeder waren gecoat, 5 gram per kilo zaad en vastgeplakt met gom, in grond die opzettelijk besmet was met Fusarium of Rhizoctonia. Zonder kaneel ging een vijfde van de zaden al voor de opkomst verloren, met kaneel 8 procent. Alleen: dat is geen Pythium, geen peper of tomaat, en geen snuifje op de potgrond. Zoals de meeste mensen kaneel gebruiken, is het nooit getest.

Kamillethee doet het slechter. Kamillepoeder remt de schimmels maar zwak. Van 22 plantenextracten tegen Fusarium en Rhizoctonia werkten er bijna alle, behalve basilicum, ricinus, pepermunt en kamille. Droog detail: chili hoorde bij de best werkende. Of kamillethee zaailingen tegen Pythium beschermt, is nooit onderzocht.

Wie kaneel strooit en daarnaast van onderen water geeft, ventileert en dun zaait, en geen kiemschimmel krijgt, weet niet waardoor dat kwam.